Regelgeving transparanter maken. Voor burgers, maar ook voor uitvoeringsorganisaties. Zodat deze niet steeds opnieuw het wiel hoeven uit te vinden bij de vertaling van wet- en regelgeving naar uitvoering. In opdracht van het ministerie van BZK werkt ICTU binnen het project Platform Regelbeheer aan ‘Wendbare Wetsuitvoering’.
Hoe kun je als burger weten waarom je wel of geen vergunning krijgt, of hoe de overheid tot de hoogte van een toeslag komt? Die regels – de stappen die worden gezet van wetgeving naar uitvoering – zitten vaak verstopt in de systemen van overheidsorganisaties en soms alleen in de hoofden van ambtenaren.
Regels zitten vaak verstopt in de systemen van overheidsorganisaties
Wetten zijn openbaar te vinden op wetten.nl en besluiten ontvang je in je inbox waarmee je naar een rechter of een bezwaar- of beroepscommissie kunt stappen. Maar hoe de overheid tot een besluit is gekomen is vaak niet duidelijk. Het wordt vrijwel nooit toegelicht in de besluiten en is ook niet of niet makkelijk terug te vinden. ‘Dat moet transparanter’, aldus Stefan ’t Hoen.
Stefan ’t Hoen is als jurist binnen ICTU – de projectenorganisatie voor digitalisering binnen de overheid – betrokken bij Platform Regelbeheer. Dat is een project dat wet- en regelgeving vertaalt naar machineleesbare regels, zodat overheidsdiensten geautomatiseerd, consistent en rechtmatig uitgevoerd kunnen worden. Aan de hand van verschillende cases toont het betrokken team wat mogelijk is met transparante en herbruikbare regels, ook wel Wendbare Wetsuitvoering genoemd.
’t Hoen licht toe: ‘Als jurist maak ik de analyse om van wetgeving, juridische teksten, concrete regels te maken. In een multidisciplinaire samenwerking met procesdeskundigen en business analisten zorgen we ervoor dat deze regels door mensen en computers kunnen worden gelezen. Daardoor kunnen die regels worden hergebruikt.
Met Wendbare Wetsuitvoering voorkomen we dat dienstverleners onnodig het wiel meerdere keren moeten uitvinden. Bijvoorbeeld als het gaat om de berekening van de AOW-leeftijd of de zorgtoeslag. Dat wordt nu door meerdere uitvoeringsorganisaties apart uitgerekend, terwijl één gedeelde regelset zou volstaan.’
Arm zijn is erg, maar onzekerheid over waar je wel of geen recht op hebt, maakt je pas echt ziek
’t Hoen gaf zijn zelfstandig ondernemerschap op om bij ICTU te gaan werken. Gemotiveerd door de mogelijkheden om met gebruikmaking van open regels de burger écht centraal te zetten. In zijn eerdere werk rondom inkomensondersteuning sprak hij veel met cliënten die in een lastig financieel parket zaten door toeslagen of ziekte. ‘Arm zijn is erg, maar onzekerheid over waar je wel of geen recht op hebt, maakt je pas echt ziek,’ weet hij door die ervaring. Door Wendbare Wetsuitvoering kunnen burgers overzicht krijgen van waar zij recht op hebben en kunnen dienstverleners hen proactief over hun rechten en plichten informeren.
Het resultaat van het werk van het multidisciplinaire team wordt vastgelegd in een ‘regelregister’, dat de basis vormt van Wendbare Wetsuitvoering. Die regels worden gevalideerd door het bevoegde gezag, bijvoorbeeld een gemeente. Het register maakt de redenering achter overheidsbeslissingen volledig traceerbaar: van besluit terug naar de onderliggende wetgeving en omgekeerd.
Het regelregister vormgeven, inrichten, vullen én onderhouden is een traject van lange adem. Het ICTU-team van Wendbare Wetsuitvoering pakt het stap voor stap aan, waarbij met name het sociale domein interessant is. ‘Dat is de ideale proeftuin. Daar is maatschappelijk de meeste winst te behalen,’ geeft ’t Hoen aan.
Het sociale domein is de ideale proeftuin. Daar is de maatschappelijk de meeste winst te behalen.
Wendbare Wetsuitvoering gaat dus niet alleen burgers, rechtshulpverleners, rechters en publieke dienstverleners meer inzicht bieden in regels. Door hergebruik van de regelsets zijn publieke dienstverleners ook in staat om snel nieuwe uitvoeringsimplementaties te bouwen.
Zij kunnen nu al profiteren van de deelproducten die het traject oplevert. Het team van Wendbare Wetsuitvoering stort zich namelijk op opdrachten bij allerlei overheidsinstanties. Zo lopen er opdrachten bij de IND en bij Provincie Flevoland. En het programma Levensgebeurtenissen heeft het team van Wendbare Wetsuitvoering gevraagd om regels op te stellen om jongeren proactief te informeren als ze achttien jaar worden. ’t Hoen: ‘Zo leveren wij de regels om de jongeren inzicht te geven in de hoogte van een zorgtoeslag bij hun inkomen. Maar ook regels die hen er op een zeker moment op wijzen dat ze (zelf) een zorgverzekering moeten afsluiten. De manier waarop ze dan geïnformeerd sluit aan op de beleving van de gebruiker.’
Ook voor de gemeente Heusden ging het team aan de slag. Ze formuleerde de regelsets voor de aanvraag van Heusdenpas: een gemeentepas voor inwoners met een laag inkomen. Met de pas krijgen zij korting of vergoeding voor sport, cultuur en andere activiteiten. ‘Andere gemeenten kunnen gebruikmaken van ons werk. Door de regelsets te hergebruiken en af te stemmen op de situatie binnen de betreffende gemeente, is een nieuwe applicatie er snel tegen aangebouwd,’ schetst ’t Hoen.
De stadspas is een instrument binnen de Participatiewet. Iedere gemeente geeft daar op haar eigen manier invulling aan. In veel gemeenten is het beoordelen van een aanvraag nog handwerk: medewerkers bepalen op basis van leeftijd, gezinssamenstelling en inkomen of iemand recht heeft op een pas.
Dat kan ook geautomatiseerd. Vanuit Wendbare Wetsuitvoering zijn alle toepasselijke regels uitgeschreven en gestructureerd. Collega’s vertaalden deze naar een beslismodel in Decision Model and Notation (DMN), zodat de regels automatisch uitvoerbaar werden.
De gemeente Heusden controleerde en valideerde het systeem. Inmiddels kunnen inwoners via een online formulier direct zien of zij in aanmerking komen voor de Heusdenpas.
Wendbare Wetsuitvoering beoogt nog meer. Het is een middel om de uitvoering slagvaardiger te maken. ‘Het woord wendbaar zegt het eigenlijk al: het gaat erom dat je de uitvoering van wetgeving snel kunt aanpassen als omstandigheden veranderen. Met Wendbare Wetsuitvoering kun je echt systemisch nadenken over hoe wet- en regelgeving in de praktijk uitpakt.’
’t Hoen schetst als voorbeeld: ‘Op dit moment is de discussie over de verhoging van de AOW-leeftijd actueel. Als mensen langer moeten doorwerken, betekent dat niet alleen dat die uitkering later komt, maar ook dat die mensen meer afdragen aan allerlei sociale premies en de loonaangifte. Wat zijn de effecten op de burger als wet- en regelgeving verandert? Welke zij-effecten zijn er nog meer te bedenken?’
Met een gevuld regelregister zijn die vragen straks te beantwoorden. Sterker nog, je kunt zelfs tot in detail de gevolgen simuleren volgens ’t Hoen: ‘Het moet mogelijk worden om inzichtelijk te maken wat er gebeurt op het niveau van een huishouden als regels of omstandigheden veranderen. Wat betekent de verandering van regels bijvoorbeeld voor een minimagezin met twee kinderen in Amsterdam. En hoe verschilt dat van een huishouden in Rotterdam? Wat als iemand meer of minder gaat werken?’
Het moet mogelijk worden om inzichtelijk te maken wat er gebeurt op het niveau van een huishouden als regels of omstandigheden veranderen.
Als het gaat om de eenduidigheid van begrippen liggen er ook kansen. ’t Hoen: ‘Wij kijken naar de samenhang tussen regels. Begrippen zoals het partnerbegrip komen in verschillende wetten en regelingen terug. In plaats van die steeds opnieuw te definiëren, leg je zo’n begrip één keer goed vast en gebruik je het overal waar het nodig is. Hetzelfde geldt voor het begrip leeftijd. Voor de AOW wordt die bijvoorbeeld door de SVB berekend, maar andere instanties rekenen hem opnieuw uit. Wij zeggen: doe dat op één plek, met één set regels. Zo werk je met helder gedefinieerde regels en begrippen die je als losse bouwblokken met een duidelijke handleiding kunt samenvoegen tot een besluit.’
Wil je meer weten over het onderwerp Wendbare Wetsuitvoering en hoe ICTU daaraan werkt, ga dan naar de website van ICTU.
