Voor de Staat van de Uitvoering ’26 willen we binnen spoor 3 handelingsperspectief formuleren op het gebied van beleid en sturing. Als vertrekpunt zetten we hieronder op een rij wat er zoal speelt op dit vlak. Een uitnodiging om aan te vullen, je mening te geven en suggesties voor concrete oplossingen te doen.
22 mei 2026
Het vertrekpunt van spoor 3 – Beleid & sturing
De centrale vraag binnen dit spoor
Hoe richten we beleidsvorming en sturing van de overheid zo in dat ze daadwerkelijk ondersteunend zijn aan goede publieke dienstverlening?
1. Wat zegt de Staat van de Uitvoering over dit spoor?
Er zit vaak een groot gat tussen wat beleid beoogt en wat burgers werkelijk nodig hebben. Wanneer professionals signaleren dat iets niet werkt, verdampt dat signaal regelmatig. Zeker als knelpunten meerdere domeinen raken. Het gevolg: burgers en ondernemers lopen vast in een systeem dat hen niet ziet als mens, maar als dossier.
De Staat van de Uitvoering riep in 2022 op om de uitvoering vanaf het allerprilste begin te betrekken bij beleidsvorming en om de verantwoording achteraf te vervangen door een open, lerend gesprek over hoe het beter kan. In 2024 werden beide oproepen aangescherpt: open het beleidsvormingsproces en zorg topambtelijk voor kwaliteitscontrole op doenbaarheid en uitvoerbaarheid. De vragen die we in 2026 willen beantwoorden zijn: is er ook echt iets veranderd én wat is er nodig is om de verandering te versnellen?
2. Waar loopt het vast?
De uitdagingen die vastlopen, zijn hardnekkig en structureel. Ze zitten in de manier waarop beleid wordt gemaakt én in de manier waarop op uitvoering wordt gestuurd
- Beleid wordt gemaakt zonder de uitvoering echt te kennen. De uitvoeringstoets komt te laat, wanneer de politieke keuzes al zijn gemaakt. Uitvoerders schuiven aan als sluitpost, niet als partner.
- Het politieke debat over uitvoering wordt gedreven door incidenten. Structurele knelpunten blijven onder de radar. Een permanente, gestructureerde dialoog tussen politiek, beleid en uitvoering bestaat wel op papier, maar nauwelijks in de praktijk.
- Sturing beloont productie, niet probleemoplossing. Prestatieafspraken, PxQ-financiering (waarbij organisaties worden betaald per geleverde eenheid, ongeacht of het probleem daarmee is opgelost) en verantwoording achteraf hebben samen een systeem gecreëerd dat organisaties afrekent op het aantal beschikkingen, niet op maatschappelijke waarde,
- Domeinoverstijgende problemen blijven liggen. Problemen die over grenzen heen gaan (tussen departementen, tussen uitvoerders, tussen stelsels) worden nog altijd niet structureel aangepakt.
3. Waar zit beweging?
Aan de kant van de beleidsvorming zijn er zichtbare stappen gezet. Vanuit de Eerste Kamer en Werk aan Uitvoering wordt gewerkt aan uniformiteit en kwaliteit van de uitvoeringstoets. Het Beleidskompas biedt structuur, al waren de verwachtingen erover hoog en zijn de resultaten vooralsnog bescheiden.
In de Standen van de Uitvoering zien we voorzichtige verbeteringen waarbij publieke dienstverleners steeds vaker vroeger worden betrokken bij beleidsvoorbereiding. De politiek benadrukt het belang van het vroegtijdig betrekken van de uitvoering. Toch blijven de Rekenkamer, de Ombudsman en de Raad van State kritisch en zien zij nog te vaak onrealistisch beleid.
Aan de kant van sturing en verantwoording legt de vernieuwde Regeling Agentschappen meer nadruk op publieke waarde en gezamenlijke meerjarige werkafspraken. Maar uit onderzoek naar ZBO-evaluaties blijkt dat het hier nog altijd gaat om bureaucratische routines.
4. Hoe komen we tot handelingsperspectief?
In de Staat van de Uitvoering 2026 willen we niet alleen beschrijven wat er misgaat, maar laten zien wat werkt en wat overdraagbaar is. Bij voorkeur toegesneden op de specifieke rol en verantwoordelijkheid van elke actor. We schetsen het handelingsperspectief langs twee samenhangende lijnen.
Beleidsvorming: Wat zijn de concrete aanpassingen in het beleidsproces die ervoor zorgen dat uitvoerders écht vroegtijdig worden betrokken en dat die betrokkenheid ook iets oplevert?
Sturing en verantwoording: Welke sturingspraktijken brengen de publieke dienstverlening zo in positie dat zij hun bijdrage kunnen leveren aan beter beleid en vraagstukken zoals vereenvoudiging en digitalisering?
5. Oproep
We zijn op zoek naar concrete voorbeelden, oplossingsrichtingen, kritische inzichten en gedeelde ervaringen. Wil je bijdragen aan dit spoor? Dat kan op de volgende manieren:
- Deel je voorbeelden en zeg wat je vindt. Ken je een organisatie, een departement of een samenwerkingsvorm waarbij beleidsvorming of sturing wél ondersteunend is aan goede publieke dienstverlening? Ben je het eens of oneens met de richting die we inslaan? Mis je iets? Zie je blinde vlekken? Mail naar stvdu@ictu.nl
- Denk mee als Staatpanellid. We zoeken uitvoerders, beleidsmakers en bestuurders die met regelmaat vragen willen beantwoorden over de publieke dienstverlening. Meld je aan via de website van de Staat van de Uitvoering.
- Kom naar de Dag van de Publieke Dienstverlening. Op 17 juni organiseren we een werksessie over dit spoor: Beleid en sturing ondersteunend aan goede publieke dienstverlening. Een gestructureerd rondetafelgesprek voor professionals uit politiek, beleid én uitvoering.
Meer lezen over de andere Sporen?